۰ به‌ترین خاطره

از داستانهای حذف شده از «کاروان…» اثر فرانتس هولر

فرانتس هولر
ناصر غیاثی

به‌ترین خاطره

پیرزن صد ساله بعد از این که با لب‌خندی تفقدآمیز و به کمک مدیر خانه‌ی سال‌مندان روی صندلی راحتی‌ی که تازه هدیه گرفته بود، جاگیر شد، شهردار پرسید: «خُب خانم اِرنتسلا ، به‌ترین خاطره‌تون چی هست؟»
صاحب مجلس کمی سرش را جلو آورد و گفت: «چی فرمودین؟»
شهردار با صدای بلند تکرار کرد: «به‌ترین خاطرهتون!»
خانم اِرِنتسلا در حالی که دست‌اش را گرفته بود دم گوش‌اش، دوباره پرسید: «بله؟»
شهردار و رییس خانه‌ی سال‌مندان تقریبن هم زمان با هم فریاد زدند: «به‌ترین خاطره‌تون!»
پیرزن خندید و گفت: «آها! به‌ترین خاطره‌ا‌‌م جنبه‌ی سکسی داره.»
شهردار سر تکان داد و گفت: «اوه. بله، چه عیبی دارد؟ خُب»
پیرزن صد ساله ادامه داد: « یادش بخیر. یه روز با دو تا مرد تو رخت‌خواب بودم.»
شهردار چند بار پشت سر هم سرفه کرد: «حسابی دارید لو می‌دید ها»
صاحب تولد با چشمانی نیمه‌باز تکیه داد به صندلی و گفت: «یه برنامه‌ی سه نفری خیلی باحال داشتم. مثلن در حالی که یکی از عقب منو می‌کرد، من اون یکی رو…»
رییس خانه‌ی سال‌مندان التماس‌کنان گفت: «خانم اِرِنتسلا همین الان کیک تولدتون رو می‌آریم.»
«میدونین؟ هیچ دلم نمی‌خواد از این احساس دل بکنم: هر دو تا دست‌ات تو کار و چپ و راستتم صدای آخ و اوخ دو تا مرد.»
بعد از دو نفری که جزو مهمان‌های اصلی بودند، شاد و سرخوش پرسید: «شما دو تا شپشوها که از این کارا نکردین، هان؟»
وقتی دو تا گارسون کیک تولد ِ بزرگ و پرخامه را با صد تا شمع روی یک گاری دستی تزیین شده هُل می‌دادند داخل، شهردار و رییس خانه‌ی سال‌مندان در رفته بودند.

۰ کفش‌های نوک چهارگوش و پیژامه‌های آستین‌دار

کم و بیش همه‌ی اهل فن در این نکته توافق دارند که لازم است هر از چند سال یک ترجمه‌ی تازه از آثار شاخص و شاه‌کار ادبیات جهان انجام شود. اثری که مثلاً پنجاه سال پیش و طبعاً به زبان آن روز ترجمه شده، بی‌تردید نیاز به ترجمه‌ی دوباره و تازه دارد. تحول در زبان، نارسایی ِ ترجمه‌های پیشین، ناقص یا فاقد کیفیت بودن آن‌ها از جمله دلیل‌هایی است که می‌توان در جانب‌داری از این نظر ارایه کرد. پس هر ترجمه‌ی تازه مدعی است، ترجمه‌های پیش از خود را نپسندیده و چیزی بیش از آن‌ها عرضه می‌کند. گذشته از آن تا همین چند سال پیش کم‌تر کتابی از داستایفسکی یا کافکا در دست بود که از زبان اصلی به فارسی ترجمه شده باشد.
بیگانه
رمان «بیگانه»ی آلبر کامو (۱۹۶۰ – ۱۹۱۳) از آن دست آثاری است که چندین بار و اغلب از زبان اصلی ترجمه شده است. جلال آل‌احمد و علی‌اصغر خبره‌زاده (گویا برای نخستین بار)، امیرجلالالدین اعلم، هدایتالله میرزمانی، محمدرضا پارسایار، خشایار دیهیمی، پرویز شهدی و لیلی گلستان مترجم‌هایی هستند که به ترجمه‌ی این اثر دست زده‌اند. نوشته‌ی زیر تلاشی است در پاسخ به این پرسش که آیا لیلی گلستان توانسته است ترجمه‌ی تازه‌ای از «بیگانه» ارایه کند یا خیر.
الجزیره یا الجزایر
چاپ نخست «بیگانه» ترجمه‌ی لیلی گلستان در سال ۱۳۸۶ توسط نشر مرکز انتشار یافت و در سال‌های بعد به چاپ چهارم رسید. لیلی گلستان در گفت‌وگویی می‌گوید: این «کناب در مدتی کمتر از بیست و پنج روز به چاپ دوم رسید» و «به جرات می‌گویم در طول ۳۵ سال ترجمه، هیچ کتابی را به اندازه «بیگانه» با دقت و وسواس ترجمه نکرده بودم؛ به حدی که ترجمه این رمان کوتاه، یک سال وقت گرفت.” مطالعه‌ی دقیق کتاب اما نشان می‌دهد، دقت و وسواس مترجم چندان کارساز نبوده است.
اولین نکته‌ای که در همان صفحه‌ی اول به چشم می‌خورد، خطایی است بسیار فاحش و در عین حال شگفت‌آور: «آسایشگاه سالمندان در مارنگو است. هشتاد کیلومتری الجزایر.» این خطا دست‌کم دو بار دیگر در صفحه‌های میانی کتاب تکرار می‌شود: «اتوبوس وارد روشنایی‌های الجزایر شد» و «به چند کیلومتری الجزایر رفتیم» و  «کلبۀ ساحلی‌اش نزدیک الجزایر». چنین اشتباهی را نمی‌توان به حساب غلط چاپی گذاشت چون دست‌کم در چاپ دوم کتاب تصحیح نشده. آیا مترجم دو کلمه را شبیه هم دیده؟ یا این که مترجم ِ چنین اثر مهمی نمی‌دانست “الجزایر” اسم کشور و “الجزیره” پایتخت آن است یا این که کم دقتی کرده است؟
توصیف‌های عجیب
در کتاب توصیف‌های عجیبی برمی‌خوریم غیرقابل تصور؛ از قبیل ِ «کفش‌های نوک چهارگوش» یا «یکی از پیژاماهای مرا پوشیده بود و آستین‌هایش را تا زده بود.» فرهنگ سخن واژه‌ی “پیژاما” را به “پیژامه”ارجاع می‌دهد و در معنی “پیژامه” می‌نویسد:«شلواری از جنس پارچۀ نازک که معمولاً مردان در خانه می‌پوشند.» و در ادامه می‌آورد: «واژۀ پای‌جامه از فارسی به هندی، از هندی به انگلیسی، از انگلیسی به فرانسه و از فرانسه به فارسی سیر کرده است.» در متن اصلی هر کلمه‌ای آمده باشد، “پیژامه” یا آن‌طور که مترجم آورده است “پیژاما” ترجمه‌ی درست و دقیق آن به فارسی نیست، به این دلیل ساده که پیژامه آستین ندارد. «اثاث اتاق چند صندلی و چهارپایه به شکل ضربدر بود. دوتای آنها در وسط بود که تابوت رویشان بود که سرپوش داشت.» گذشته از این که تصور اشیاء درون اتاق “به شکل ضربدر” غیرممکن است، این هم معلوم نیست دوتای کدام‌شان در وسط بودند، اثاث؟ صندلی؟ یا چهارپایه؟ «تمام اینها…نگاهم و افکارم را به هم ریخته بود.» در فارسی فعلی به نام “به هم ریختن افکار” داریم اما “به ریختن نگاه” نه.
جمله‌های بی‌معنی
کم نیستند جمله‌هایی که فهم آنها محال است. از این قبیل‌اند: «فکر می‌کنم دیدنی‌های هر جا، دیگر شروع شده بود»، «آخرین پردۀ آبی را که به دهانم می‌رفت»، «می‌توانم به دل انسانی آن که واکنش‌های بنیادین‌اش را نمی‌شناسم متوسل شوم.» «هرگز مثل امروز حس نکرده‌ام که آگاهی از فرمانی والا و مقدس و نفرتم در برابر چهرۀ آدمی که در آن غیر از دیوسیرتی چیزی نمی‌بینم این تکلیف دشوار را اجرگذارد و متعادل و روشن کند.» مترجم گاهی جملات را مکانیکی و کلمه به کلمه ترجمه می‌کند، بی‌آن که توجه داشته باشند چنین جمله‌هایی در فارسی بی‌معنی‌اند: «نمی‌توانستم این تجمل را داشته باشم». «… وکیلم … فریاد برآورد که هیات منصفه یک کارگر شریف را به مرگ محکوم خواهد کرد، کارگری که لحظه‌ای خودگم کرده شده و درخواست تخفیف مجازات برای جنایتی کرد که حمل آن برای من مشخص‌ترین مجازات خواهد بود.» معلوم نیست چگونه می‌شود “خودگم‌کرده” شد یا جنایتی را حمل کرد. «شنای قورباغه را ناشیانه کرد» و «دوباره شروع را بازی کرده بود» و «وقتی روی پلاژ لباس‌هایمان را پوشیدیم»
غلط‌های دستوری
«..این حقیقت را چسبیده بودم همانقدر که او مرا چسبیده بود.» ناگفته پیداست که به کسی یا چیزی می‌چسبند و نه کسی یا چیزی را. «نمی‌بینی مردم چقدر از این خوشبختی که من نصیب‌ام کرده‌ام، حسودی می‌کنند.» به کس یا چیزی حسودی می‌کنند و نه از کس یا چیزی. “قرار خواهند داد” در این جمله: «هیات منصفه این نکته را مورد توجه قرار خواهند داد» یا “پیدانکرده است” در این جمله «آقایان هیات منصفه، در روان من دقیق شده و چیزی پیدا نکرده است» یا “ریخت” «سینماهای محله هم موجی از تماشاچی را ریخت توی خیابان‌ها». «یک قایق ماهیگیری کوچکی را دیدم» به جای «یک قایق ماهیگیری کوچک» یا «یک جور دویدن دیوانه‌واری» به جای «یک جور دویدن دیوانه‌وار» «مسئلۀ قابل اهمیت» و «گذر یک ماشین را شنیدیم» و «رفاقت با او برایم بی‌تفاوت بود»، «درباره‌اش فکری ندارم»
تکرارها
“انگار” خود مترادف ِ “مثل این است” و جمله‌ی «انگار مثل این است که» تکرار مکررات است، چنان که “باز” و “دوباره” در این جمله: «باز دوباره برگشتم.» همین‌طور است تکرار “کمی” در: «بعد از ناهار کمی حوصله‌ام سررفت و کمی توی آپارتمان ول گشتم.»
از “را” ها
حرف اضافه‌ی “را” به کرات و اغلب نادرست در جمله‌های جاخوش کرده است مثل: «امروز را چه کار کنم» «با خودش مزۀ نمک را می‌آورد» «دو روز مرخصی را از رئیسم خواستم.» «فکرش را کردم.»
جمله‌های مجهول
مترجم تمام جملات را با همان ساختمانی که گویا در زبان اصلی بود، کلمه به کلمه به فارسی ترجمه کرده است: «از او پرسیده شد، «صداهای گنگی شنیده شد»، «زنگی زده شد»، «حرف ماسون کمترشنیده شد»، «باز از او پرسیده شد»، «به این اکتفا می‌شد».

می‌بینیم این مترجم ِ «بیگانه» در ادعای خود مبنی بر ارایه‌ی ترجمه‌ای تازه ناموفق بوده است. جای سئوال دارد، چگونه است، این کتاب در شمارگان ۳۰۰۰ آن‌چنان مقبول می‌افتد که در مدتی کمتر از بیست و پنج روز به چاپ دوم میرسد و از زمان انتشار به تقریب هر سال یک بار چاپ شده است؟
نقل از رادیو زمانه

۰ ایزدبانو

این داستان را هم  از کتاب «کاروان …» حذف کرده‌اند.

ایزدبانو

فرانتس هولر

ناصر غیاثی

در آغاز، پیش از آن که جهان خلق شود، خدا برای خودش توی هیچ گشت می‌زد که چیزی پیدا کند. دیگر کم و بیش ناامید شده بود و از خستگی داشت می‌مُرد که ناگهان دید، ایستاده جلوی یک آلونک بزرگ. در زد. ایزدبانویی در را باز کرد و از او خواست داخل شود.

ایزدبانو که داشت توی آکواریوم انواع گیاهان آب‌زی وارد می‌کرد، گفت: «مشغول خلقتم اما می‌توانی کمی بنشینی و به کار کردنم نگاه کنی.»

خدا از تعجب شاخ درآورده بود. هیچ وقت به فکرش نرسیده بود، عنصری مثل آب خلق کند. ایزدبانو در حالی که لب‌خند می‌زد، گفت: «اتفاقن همین این اُس و اساس حیات است.»

بعد از مدتی خدا پرسید: «کمکی از دستم برمی‌آید؟». ایزدبانو گفت: «خیلی ممنون می‌شوم اگر مخلوقات ِ تا کنون‌‌ام را به یکی از سیاره‌هایی ببری که کمی دورتر ساخته‌ام. به‌تر است محض امتحان با یکی از بی‌اهمیت‌ترین‌شان شروع کنی.»

پس خدا هم شروع کرد به بردن ِ یک یک ِ مخلوقات ِ ایزدبانو به زمین. جای تعجب نیست که آدم‌های روی این سیاره فقط خدایی را می‌شناختند که همه‌ی این‌ها را روی زمین آورده بود و خیال می‌کردند خالق اصلی اوست. اما از ایزدبانویی که خلقت را بنا گذاشته بود، بی‌خبر بودند. به همین خاطر وقت‌اش رسیده که به او هم اشاره‌ای بشود.